------------------------------------------نگارش های پژوهشی-----------------------------------------

دراين رسته، مهم تر از همه گنج شايگان( ۱۳۲۵) يا تاريخ اقتصادي ايران است. كتابي است كه بر اساس رسيدگي به منابع تاريخي و مخصوصاً احصائيه هاي تجارتي تأليف شده و هنوز هم واجد اعتبار و مرجع اصلي عموم كساني است كه به تحقيق در اين زمينه مي پردازند. تاريخ روابط روس و ايران تأليفي است مبتني بر اهمّ مراجع . مصادر عصري و همچنين مأخوذ از تحقيقاتي كه كه اروپاييان تا سال ۱۹۲۵ نوشته اند. افسوس كه جمالزاده موفق به اتمام آن نشد.اين كتاب به توصيه كميته مليون ايران، زماني كه در حال مبارزه با نفوذ و حضور روس در ايران بودند(جنگ بين المللي اول) تأليف و به تدريج ضميمه مجله كاوه چاپ و منتشر مي شد. محمد قزويني درباره آن نوشته است(:كتاب روابط روس و ايران او نمونه اي از وسعت اطلاعات و قوه انتقادي و تدقيق اوست به سبك اروپائيان.)

فرهنگ لغات عاميانه كتابي است كه شالوده آن از روزگار نگارش داستان هاي يكي بود و يكي نبود و جمع آوري مقداري از كلمات عوامانه فارسي در پايان آن كتاب گذاشته شد و به تدريج بر دامنه آن افزوده شد تا به جاي كه به يك كتاب چهارصدو هفتاد صفحه اي و محتوي به هفت هزار واژه و اصطلاح تركيب شد.

مقاله هاي پژوهشي جمالزاده در قلمرو ادبيات و تاريخ و تصوف متعدد و متنوع است. از ميان آن ها، مسلماً آنچه در مجله كاوه به چاپ رسيده است جدي تر، مبتكرانه تر و مفيد تر است. تعداد مقاله هاي او به طور كلي از سيصد در مي گذرد. از آن ميان، چهل پنجاه مقاله اش زمينه تاريخي دارد و به همين ميزان آن ها است كه به مباحث ادبي مربوط مي شود. درباره ايران پيش از اسلام، مقاله هاي اولين لشكر كشي اروپا به ايران، نوروز جمشيدي، نامه تنسر، بالشويسم در اران، مزدك ، دخمه انوشيروان كجاست؟، ذكر شدني است. از آنچه مربوط به روزگار اسلامي است مهم ترها اينهاست: بيرق هاي ايران در عصر صفويه، شير و خورشيد در پرچم ايران و سكه هاي قديمي، شير در ايران و ماوراء النهر، جيغه هاي پادشاهان قاجاري، حاجي ميرزا آقاسي براي خود مردي بوده ، قديمي ترين روابط سياسي ايران و آلمان.

جمالزاده به ثبت و ضبط اسناد و نامه هاي تاريخي هم علاقه مندي داشت و چند تايي از اين قبيل مدارك را در كتاب هزاربيشه و مجله ها به چاپ رسانيده است. در قلمرو مطالب ادبي، مقالات عمده او به مباحث شعري مرتبط مي شود، چون به شعر فارسي علاقه خاص داشت. حاصل عمده تبعات جمالزاده در متون مهم ادبي فارسي عبارت است از بانگ ناي كه جداسازي داستان هاي مندرج در مثنوي است از آن كتاب، استخراج مطالب پند آموز گلستان و كتابكي كه درباره اشعار حافظ به نام اندك آشنايي با حافظ ( ژنو،۱۳۶۶  ) به نگارش درآورد.نوشته هاي او در زمينه زبان و لغت پر كشش تر و گاه متضمن اظهار رأي و نظري  است مانند چگونه بايد نوشت، زبان عاميانه، بلاي انشاء و املاي عوامانه، ققنوس، دري و كبك دري، زبان داستان، شيوه نقطه گذاري.جمالزاده به مباحث مربوط به مردم شناسي هم علاقه مندي داشت و از نوشته هايي چون منزل با سليقه ايراني، حمام هاي خزانه دار، قصه دويدم و دويدم، مكتب، آوازهاي قديمي ايران، حاضر جوابي هاي اصفهاني مي توان نكته هايي كه او به چشم نقادي كشيده است در بررسي هاي ديگر مطرح كرد. آشنايي او با شرق شناسي و ايران شناسي چندان گسترده نيست، ولي از آغاز وارد شدن به كار نويسندگي، جاي جاي ازآن ها نام برده و چند تن معدود از آنان را معرفي كرده است. ابتدا در مجله كاوه مقاله هايي در معرفي بهترين كتاب هاي تأليفي ايران شناسان نوشت كه فايده بخش بود. بعدها دانشمنداني مانند كنت دوگوبينو، ولاديمر مينوركسي، آنكتيل دوپرون، فردريك رزن، يان ريپكا را در نوشته هاي خود شناساند. از گوبينو دو كتاب هم ترجمه كرده است( جنگ تركمن، قنبرعلي ) فهرست كتاب هاي تأليفي او در زمينه تاريخ و ادبيات به ترتيب سال شمار تاريخي چنين است: